Hamami
Hamami i Tetovës
Hamami i vjetër publik i Tetovës, i ngritur nga fundi i shekullit XV nga Mehmet bej Çelebiu, pranë lumit Shkumbin, që u ka shërbyer me shekuj tregtarëve aristokratë të kohës gjatë shtegtimeve të tyre nëpër rrugën “Via Egnatia”, përjeton “rilindjen” e tij nëpërmjet një projekti të përbashkët të Ministrisë së Kulturës, Qendrës Nacionale Konservuese dhe Ambasadës amerikane në Shkup, në vitin 2006. Riparimi i parë dhe shndërrimi i Hamamit në Galeri artistike është bërë në vitin 1968.
Nga fundi i shek XV dhe fillimi i shek XVI, Mehmet bej Çelebiu, i biri i Isa Beut, i njohur si donator i shumë objekteve profane në Sanxhak dhe Bosnjë, ka ndërtuar Banjën publike në Tetovë, të njohur si hamami i vjetër. Objekti karakterizohet me një arkitekturë islame profane.
Është një tek-hamam karakteristik arkitektural, që është i ndërtuar në kombinim me gurë dhe tulla, përderisa në disa vende ballkanike ka edhe çifte-hamame. Hamami i Tetovës ka rolin utilitar, sepse është i vendosur në kuadër të një kompleksi objektesh.
Në afërsi të hamamit është Xhamia e Pashës, parku i qytetit, shtëpitë profane dhe muret e larta, konakët, urat dhe dy objektet nga shekulli XIX, nga të cilët në njërin ishte vendosur Shkolla e Mesme e Mjekësisë, e cila ka kaluar në objekt të ri, ndërsa në vitin 2006 ishin vendosur disa paralele të Gjimnazit. Në tjetrin, ende po funksionon Arkivi Historik i Tetovës. Gjithë ky aglomerat karakterizohet me elemente kulturore-historike dhe paraqet një hapësirë kulturore reprezentative, që mund të josh turistët, dashamirët dhe historianët e artit.
“Në Perandorinë osmane, atje ku ka pasur xhami, han dhe timaret, është ndërtuar edhe hamami. Hamami ka funksionuar me skemën e hamameve standarde osmane. Brenda tij ka pasur një gur qendror, ujë të nxehtë, pjesën e banjës me avull dhe dyshemenë e nxehtë, pikërisht sipas metodave termale romake”, thotë historiani i artit nga Tetova, Behixhudin Shehapi.
Hamami i Tetovës, i cili ka qenë i ashtuquajtur tek-hamam, ka qenë mjaft i vizituar, por vetëm nga meshkujt, ndonëse në rajonin e Ballkanit ka pasur edhe çifte-hamame, për meshkuj dhe femra veç e veç. Brenda ka pasur vend për gardërobë, hapësirë për relaksim dhe pjesën e hyrjes. Për kohën kur ka funksionuar, hamami ka plotësuar të gjitha kushtet e një banje standarde. Vizitorë të hamamit kanë qenë kryesisht udhëtarë me karvanë dhe tregtarë aristokratë, të cilët kanë kaluar nëpër këtë qytet, për të vazhduar shtegtimin e tyre të gjatë nëpër rrugën e njohur “Via Ignatia”.
“Në hamam zakonisht shkonin ata nga shtresat aristokrate, të cilët për tregti merrnin rrugë të largët dhe janë ndalur për pastërti dhe relaksim. Në shumë vende të orientit edhe sot përdoren banja të ngjashme, që në Evropë njihen si “sauna”, thotë Shehapi.
Ky objekt, deri në vitin 1915, ka funksionuar si hamam publik, kurse më vonë nga vitet 1950-1960 ka shërbyer si depo e Fabrikës së sheqerit në Manastir. Nga fundi i viteve të 60-ta riparohet dhe shërben si galeri artistike, ku janë hapur disa ekspozita pamore, por pas vërshimeve të lumit Shkumbin në vitin 1979, objekti shkatërrohet nga lagështia dhe rëra që grumbullohet brenda tij.
Pas riparimit, që ishte bërë me një “kiç-intervenim” në enterier nga ana e disa punëtorëve hotelierë privatë, objekti për më shumë vite është shfrytëzuar si kafe-restorant. Me iniciativën e një grupi të qytetarëve, ish-Enti për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturore-Historike, i cili është shndërruar në Qendër Nacionale Konservuese, nëpërmjet Ministrisë së Kulturës së Maqedonisë dërgon një projekt në Ambasadën amerikane në Shkup, për riparimin dhe adaptimin e objektit në galeri artistike.
Burimi: Ismail Arsllani